Psychologium

Od pewnego czasu ogromną popularność zyskuje słowo ‘asertywność’. Często spotkać je można w rozmowach, w różnych programach telewizyjnych, w artykułach prasowych i w Internecie. Psycholodzy wszystkich chyba orientacji promują zachowania asertywne jako godne stosowania, liczne treningi i szkolenia, mają zajęcia z asertywności w swoich programach. Wydawać mogłoby się, że tak powszechny temat będzie dobrze znany i poprawnie rozumiany. Czy tak jednak jest? Czy dobrze rozumiemy idee asertywności? A przede wszystkim – czy ta rosnąca popularność jest faktycznie uzasadniona i czy warto nawiązać z asertywnością bliższą znajomość?

Mówię ‘NIE’, mówię ‘TAK’

Prowadzę co jakiś czas treningi i warsztaty z asertywności i zawsze na początku sonduję, jak rozumiana jest asertywność przez uczestników. Zazwyczaj padają propozycje brzmiące: ‘asertywność to umiejętność mówienia NIE’ lub ‘to umiejętność odmawiania’. Tak, to prawda. Takie przykłady, to przykłady zachowań asertywnych. Ale nie jest to pełen obraz. Asertywność to coś znacznie więcej niż tylko umiejętność powiedzenia ‘NIE’. Asertywność to także zdolność do powiedzenia ‘TAK’, to także zdolność do chwalenia innych osób ale także dostarczenia im konstruktywnej krytyki, to zdolność do obrony swoich praw, do wyrażania różnych swoich opinii i uczuć. Jest więc to szeroki wachlarz zachowań, a wszystkie one obejmują dwa główne elementy: zdolność do zadbania o własne sprawy, z jednoczesnym poszanowaniem praw innych ludzi. Można więc definicyjnie powiedzieć, że asertywność to umiejętność opierająca się na dwóch filarach: zdolności do dbania o siebie i postępowania w zgodzie z sobą przy jednoczesnym szacunku dla innych osób i respektowaniu takich samych praw u nich.

Zalety asertywności

Skąd zatem taka popularność koncepcji asertywności? Przede wszystkim, przyjęcie postawy asertywnej pozwala w bardzo dobry sposób zabezpieczyć wiele naszych elementarnych potrzeb. A dokładniej zapewnić relatywnie skuteczny sposób ich realizowania. Dzięki zachowaniom asertywnym jesteśmy w stanie skutecznie komunikować się z otoczeniem, tym samym dając wyraz naszym żywotnym sprawom. Mamy szansę powiedzieć innym ludziom co jest dla nas ważne i czego oczekujemy. Czujemy się dobrze z tym, że jesteśmy odpowiedzialni za samych siebie, i że dbamy o siebie. Zwiększa to nasze poczucie sprawstwa, a to zazwyczaj prowadzi do wzrostu samooceny i poczucia własnej wartości. Nasze zachowanie staje się jasne i zrozumiałe dla innych ludzi, a to powoduje, że czują się w kontakcie z nami bezpiecznie, wiedzą o co nam chodzi i czują się traktowani fair.

Asertywny język

Osoby asertywne są świadome siebie i swoich potrzeb i potrafią w zdrowy sposób dbać o ich spełnienie. Nie ma to nic wspólnego z egoizmem. Nie odbywa się to bowiem kosztem innych osób. Asertywność bardzo wyraźnie manifestuje się na poziomie języka. Osoby asertywne używają tzw. Komunikatów JA, w odróżnieniu od komunikatów TY. Komunikaty JA opisują stan i sytuację z perspektywy osoby mówiącej, Komunikaty TY atakują drugą stronę. Przykładowe asertywne zdania zaczynają się tak: ‘Chciałbym się dowiedzieć…’, ‘Chciałbym abyś…’, ‘To jest dla mnie ważne…’, ‘Mam wrażenie, że…’, ‘Czuję się dobrze/źle/atakowany, kiedy mówisz/robisz…’, ‘Jestem poruszony/zły/zadowolony gdy…’, ‘Wolałbym…’, ‘Nie chcę…’. Przykłady komunikatów TY (zdania nieasertywne): ‘Nigdy nie można na Ciebie liczyć’, ‘Zawsze robisz tak samo’, ‘Musisz natychmiast…’, ‘Denerwujesz mnie’, itp.

Czy zawsze być asertywnym?

Asertywność to pewien sposób, styl zachowania. Nauczywszy się go, możemy stosować w różnych sytuacjach, ale nie musi on być jedynym naszym sposobem zachowania. Jeśli okoliczności nas do tego skłonią i uznamy, że przyjęcie innej postawy (uległej bądź agresywnej) leży w naszym interesie, to możemy z asertywności zrezygnować. Ważne jednak, że jest to nasz wybór. Dla przykładu, jeśli będę stał w kolejce po bilet na dworcu tuż przy okienku i nagle, dobrze zbudowany właściciel karku podejdzie i powie do mnie: ‘Ja tu stałem’, to mogę wybrać zachowanie asertywne i zaprotestować, lub mogę uznać, że bezpieczniej będzie dla mnie wybrać postawę uległą i nie spotkać się z jego pięścią.

W zdecydowanej jednak większości sytuacji życiowych asertywność świetnie się sprawdzi. Nasze sprawy zostaną odpowiednio potraktowane, a inni ludzie będą się czuli z nami bezpiecznie i dobrze.

Ponad rok temu w poście Co może dać mi psycholog? Przedstawiałem czego możemy z grubsza oczekiwać po spotkaniach z psychologiem i psychoterapeutą. W kolejnym Psychoterapia? Kilka słów więcej pisałem o tym, co może być skutkiem podjęcia psychoterapii. Dziś chciałbym nawiązać to tamtych tematów, pokazując je jednak z zupełnie innej strony.

Zuzanna

Od pewnego czasu koresponduję przez Internet z pewną osobą z odległej części kraju. Nigdy się nie spotkaliśmy, jednak udało nam się nawiązać bliski kontakt i mimo wirtualnych warunków, potrafimy dzielić się wzajemnie własnymi, nawet bardzo intymnymi doświadczeniami. Zuzanna rozpoczęła swoją psychoterapię w nurcie Gestalt ponad pół roku temu. Całkiem niedawno rozmawialiśmy o tym co się dzieje w jej życiu i jej terapii. Napisała wtedy wiele niezwykłych słów na temat przemian zachodzących u niej w ostatnim okresie. Wiele z nich ma swoje źródło w terapii. Słowa te tak bardzo prawdziwe i jasne, ujęły mnie niezwykle i dlatego poprosiłem Zuzannę, aby zgodziła się żebym zamieścił je tutaj. Uważam, że są znakomitym głosem opisującym jakie zmiany i w jaki sposób mogą zachodzić pod wpływem psychoterapii. Oto słowa Zuzanny:

‘…po prostu staram się trzymać z daleka od wszelkich czarności i smutności, bo nie mam na nie najmniejszej ochoty… ale najfajniejsze jest to, że wcale nie czuję, że tak muszę, ale że tego właśnie chcę, że to tylko i wyłącznie mój w pełni świadomy wybór… a jeśli pytasz o to, czy coś się w moim życiu ważnego wydarzyło lub zmieniło, co ma na mnie tak “zbawienny” wpływ, to nie, z obiektywnego punktu widzenia właściwie wszystko (albo prawie wszystko) jest tak jak dawniej… tylko właśnie - “obiektywnie”, bo “subiektywnie” jest już inaczej… nie wiem, jak to wyjaśnić… chodzi o to, że zauważam w sobie znaczną zmianę spojrzenia na siebie i otaczający świat… coraz częściej przyłapuję się na tym, że pewne rzeczy, które kiedyś wywoływały we mnie złość, smutek, poczucie winy, czy jakieś inne złe emocje, teraz już tak bardzo na mnie nie wpływają, a w każdym razie nie wpływają długotrwale… i chyba zaczynam odczuwać na własnej skórze “uleczający” wpływ świadomości, tzn. przyłapuję się już na tym, że w danym momencie “włącza mi się czerwona lampka” i myślę sobie: “tak, teraz dzieje się to i to, jak w to pójdziesz będzie tak i tak… na pewno masz na to ochotę?” mam wybór, podejmuję decyzję i dalsze moje działanie jest już bardziej świadome i bardziej zgodne z tym czego rzeczywiście chcę (póki co dzieje się tak na razie w sytuacjach nazwijmy to “łatwiejszych dla mnie”, ale już się dzieje i mam nadzieję , że będzie coraz lepiej i z czasem zacznie się to przekładać także na inne dziedziny mojego życia) … w związku z tym wszystkim czuję dużo większy “luz życia”, jakby więzy (takie w mojej głowie), które mnie krępowały i były powodem mojego egzystencjalnego bólu zaczynały powoli puszczać i bardzo mi się to podoba… nie wiem, może to przedwczesna radość, może za chwilę znów się “przewrócę” i będzie gorzej… ale tak czy siak, wyraźnie czuję, że zachodzą we mnie zmiany… i są to zdecydowanie pozytywne zmiany

…

ale, jak na pewno wiesz, terapia, to nie tylko godzina w tygodniu w pokoju terapeutycznym, ale proces, który cały czas zachodzi w głowie… a ja właśnie przez te 2 tyg. uświadomiłam sobie tak wiele rzeczy, pierwszy raz poczułam, że chyba powoli zaczyna mi się wszystko układać i że wcale nie jestem (choć tak mi się zdawało) już tą samą osobą, co parę miesięcy temu… albo inaczej, jestem nią, ale w takiej nowej, już trochę bardziej świadomej i akceptującej wersji…

…

ale najbardziej na tej terapii podziałało chyba na mnie to, że musiałam zacząć podejmować decyzje, że nikt mnie tu nie prowadzi za rączkę, że idę tam gdzie chcę, że nikt mi nie mówi, jaka powinnam być i jak powinno wyglądać moje życie… to ja decyduję, co jest dla mnie lepsze i czego tak naprawdę chcę…. i to że dochodzę do tego wszystkiego sama jest ogromnie ważne, trudne, cholernie trudne, wkurzające nawet, nowe dla mnie, dziwne, czasem spinające, ale ogromnie ważne, bo dzięki temu, to co uda mi się osiągnąć jest MOJE nikogo innego TYLKO MOJE… rozumiesz? mogę w pełni się z tym identyfikować… poza tym widzisz, nie było nic gorszego niż poczucie zniewolenia, zniewolenia przez przeszłość, przez obecną sytuację życiową itd… a ta terapia, przez to właśnie, że zmusza mnie do podejmowania decyzji i w dużym stopniu samodzielnego dochodzenia do odpowiedzi, dała mi poczucie, że nareszcie zaczynam panować nad swoim życiem, że to ja rządzę nim, a nie ono mną, a to jest dla mnie bardzo ważne… oraz ogromną satysfakcję, że potrafię dać sobie z tym trudnym zadaniem radę… no i oczywiście wiarę w swoje możliwości…’

Słowa mówią same za siebie, dlatego zachowałem je w pełni oryginalnie.

Zuzanno, bardzo dziękuję Ci, że zgodziłaś się abym mógł zaprezentować Twoje osobiste przemyślenia tutaj. Są one moim zdaniem bardzo oryginalnym i wartościowym głosem, który może pomóc innym ludziom poszukującym drogi do siebie. Dziękuję jeszcze raz.

P.S. Na prośbę autorki słów, zmieniłem imię, pod jakim tutaj wystąpiła.

W którąś z ostatnich niedziel, kiedy byłem u moich rodziców na rodzinnym obiadku, moja mama zaskoczyła mnie niezwykłym stwierdzeniem. W pewnej chwili wypowiedziała z wyczuwalną nutką tęsknoty w głosie, następującą kwestię: ‘Bardzo żałuję, że jako dzieci, ty i twój brat, nie dostarczyliście mi wielu powodów do zmartwień’. Zdumienie moje oraz brata odebrało nam na chwilę zdolność przetwarzania informacji oraz spowodowało przerwę w konsumpcji. ‘Jak to?’ – zapytałem w końcu – ‘przecież zazwyczaj rodzice cieszą się kiedy dzieci są grzeczne i nie sprawiają kłopotów’. Mama odparła: ‘Tak, ale mimo wszystko pewna doza takich doznań, związanych z robieniem rzeczy niedozwolonych, jak na przykład pobicie się czy poszarpanie z kolegami na podwórku, jest potrzebna zarówno dziecku, jak i rodzicom’. ‘Wy byliście za grzeczni i za spokojni’ – skwitowała temat. Dalej rozmowa potoczyła się w innym kierunku, ja jednak z zostałem z tematem i po powrocie do siebie kontynuowałem przemyślenia.

Rojber czyli rozrabiaka

Rzeczywiście, nigdy nie byłem typowym rojbrem. Ponieważ mieszkam w Poznaniu używam tego słowa (chociaż nie jestem pewien czy nie pochodzi ono ze Śląska), a oznacza ono rozrabiakę, łobuziaka. Owszem brałem udział w różnych akcjach podwórkowych, polegających np. plądrowaniu okolicznych ogródków działkowych z niedojrzałych owoców lub regularnych podpaleniach szkolnego śmietnika, jednak częstotliwość tych dokonań nie była olbrzymia.

Przyznam szczerze, że nie do końca wiem z jakiego powodu tak było. Raczej na pewno nie z obaw przed surowymi karami, ponieważ takich ze strony moich rodziców nie doznawałem. Mam wrażenie, że dosyć szybko chyba, przyjąłem postawę rozsądku. I w tym momencie rozmyślań dotarł do mnie sens niedzielnej wypowiedzi mamy.

Niepokorna nauka

Dziecko poznaje świat, ucząc się jego właściwości, poprzez zbliżanie się do jego granic. Naturalna ekspresja ukierunkowuje zachowanie dziecka w taki sposób, że ma ono szansę doświadczać różnych, ważnych rozwojowo wydarzeń. Dowiaduje się w ten sposób, co może robić, a co podlega różnego rodzaju ograniczeniom. Czasem kończą się te próby nieprzyjemnie, jak np. wtedy gdy jeden z właścicieli działek bardzo nas wystraszył goniąc nas z psem. Jednak właśnie taka droga umożliwia sukcesywne zdobywanie wiedzy o świecie, pozwalając jednocześnie budować podstawową ufność w naszą podmiotowość oraz nasze w nim bezpieczeństwo. To bardzo ważny element określania własnej tożsamości młodej osoby. Być może ja powściągnąłem moją dziecięcą ekspresję nieco przedwcześnie i być może nie dowiedziałem się o świecie i jednocześnie o sobie kilku ważnych informacji. Czy mogę to teraz nadrobić?

Dziecko w każdym z nas

Koncepcja asertywności zakłada, że każdy z nas ma prawo być sobą, tak dalece, jak nie narusza to praw innej osoby. Dzięki takiej postawie pozbywamy się różnorakich ograniczeń, a nasze życie staje się pełniejsze i bardziej satysfakcjonujące. Dlatego dziś, będąc osobą dorosłą, warto korzystać z mądrości dzieci. Nie zapominajmy zatem, że także możemy pozwolić sobie czasem na spontaniczne i szalone zachowania. Dopuśćmy do głosu nasze wewnętrzne dziecko, które być może kiedyś było skrępowane i nadal domaga się przynależnej mu ekspresji. Z ufnością możemy przecież przekonywać się jak bogaty i niezwykły jest nasz świat.

photo credit: lepiaf.geo

Wyobraź sobie dom. Może być stary, może być nowy, w każdym razie jest dosyć duży. Ma dwa, może trzy piętra, piwnice i wiele pokoi. Z jakichś powodów, nie jest Ci zbyt dobrze znany. Niektóre miejsca odwiedzasz codziennie, inne dosyć rzadko, są też zakamarki, do których w ogóle nie zaglądasz. Wykorzystujesz go więc tylko częściowo. Najmniej chętnie zaglądasz do piwnicy, jakoś tam ciemno, chłodno i nie wiadomo dokładnie co się tam znajduje.
W jakim celu prosiłem o wyobrażenie sobie tego domu?

Ten dom to Ty

Każdy z nas jest takim domem. Mamy w sobie różne części nas samych. Jedne znamy lepiej, co do innych mamy mniejszą świadomość, niektórych zaś nie mamy ochoty oglądać zupełnie. Chętnie chwalimy się przed innymi ludźmi naszym wspaniałym salonem. To ta część nas samych, którą znamy bardzo dobrze i chętnie demonstrujemy zachowania jej przynależne. Może to być np. nasze zaangażowanie w pracę zawodową lub też zdolność do postaw altruistycznych, którą u siebie znacząco identyfikujemy. Ten świadomy obszar zazwyczaj obejmuje cechy i zachowania, które zarówno my sami, jak i nasze społeczeństwo postrzegamy jako pozytywne i pożądane. Łatwo jest się zatem z nimi identyfikować i okazywać otoczeniu.

Pokoje bez okien

Są jednak w nas obecne także takie części nas samych, których nie lubimy pokazywać i sami przed sobą się ich wstydzimy. Dla przykładu wielu ludzi bardzo źle czuje się z własną złością i usilnie próbuje negować jej istnienie. Możemy także np. nie lubić kiedy jesteśmy leniwi, niewrażliwi, zniecierpliwieni, smutni czy niegrzeczni. Owszem, pogrążenie się w takim stanie raczej nie jest naszym celem i nie mówię tu o stałej obecności takich zachowań lecz o ich istnieniu w ogóle. One są i próby zaprzeczania ich istnieniu oznaczają próbę zbudowania domu bez łazienki czy toalety. Byłby to dom raczej niekompletny.

Piwnice i zabite deskami drzwi

W naszym domu możemy też czasem spotkać pomieszczenia, do których dostać jest się ciężko lub w ogóle są niedostępne. Być może za tymi drzwiami stało się kiedyś coś złego i mamy związane z nimi nieprzyjemne wspomnienia lub w ogóle brak wspomnień, jedynie odczuwamy ogromną niechęć do przekroczenia ich progu. Dla przykładu, niektórzy ludzie na skutek złych doświadczeń i przykrych przeżyć, mniej lub bardziej świadomie zabijają deskami pokój z napisem ‘Intymność’. Wyłączają wtedy tę część siebie ze swojego życia. Ponownie, staje się ono niekompletne.

Psychoterapia jako rewizyta

Życie w sposób niepełny, podobnie jak funkcjonowanie domu bez różnych pomieszczeń, czasem nawet całych pięter, staje się bardzo uciążliwe i męczące. Właśnie taki stan psychofizyczny często kieruje osobę do gabinetu terapeuty. Zmęczona przeróżnymi ograniczeniami w swoim życiu szuka sposobu na zmianę tej sytuacji. Psychoterapeuta zaproponuje wtedy najczęściej pomysł powrotu do pełni korzystania z własnego domu, do pełni własnego doświadczenia. Taki powrót wiąże się zazwyczaj z potrzebą ponownych odwiedzin nie tylko pomieszczeń dobrze osobie znanych, lecz także tych mniej lubianych, a przede wszystkich tych pozabijanych deskami. Na całe szczęście ta rewizyta odbędzie się w towarzystwie terapeuty, w bezpieczny i dostosowany do możliwości osoby sposób. Miejsce po miejscu, nawet najmroczniejsze części własnego doświadczenia zostaną wspólnie rozświetlone i rozpoznane. Czasami konieczna okazać się może emocjonalna korekta przeżyć osoby, dotycząca określonego fragmentu jej doświadczenia. Dzięki tej wspólnej wyprawie w kolejne zakamarki wewnętrznego domu zostanie on lepiej poznany, przestanie straszyć zablokowanymi pomieszczeniami i znów stanie się spójny i kompletny. Wysoka świadomość i kompletność doświadczenia i przeżywania są najlepszymi warunkami dla życia zdrowego i satysfakcjonującego.

photo credit: mag3737

Wyobraź sobie, że jedziesz samochodem przez miasto. Dojeżdżasz do skrzyżowania i kiedy jesteś jeszcze kilkanaście metrów przed nim, sygnalizacja przełącza się z zielonego światła na pomarańczowe. Jesteś poprawnym kierowcą i masz ochotę zahamować zdecydowanie, tak aby zatrzymać się przed światłem. Już prawie naciskasz pedał hamulca, gdy rzutem oka spoglądasz w lusterko wsteczne i widzisz młodzieńca w bmw, który ?wisi? Ci na ogonie i raczej ma intencję przejechania na żółtym. Zatrzymując się jest całkowicie pewne, że on nie zdąży zareagować i wjedzie na Ciebie. Co robisz? Ja zdecydowałbym się przejechać na żółtym zamiast przyjąć stłuczkę. Choć stróże prawa potrafią ukarać za przejechanie na żółtym, mnie wydaje się to lepszym wyjściem. Oczywiście tylko wtedy, kiedy taka decyzja nie niosłaby ryzyka dla innych użytkowników drogi. W jakim celu przedstawiam ten przykład? Bynajmniej nie po to, aby namawiać do przejeżdżania na żółtym świetle.

Więcej informacji

Świadomość jest w moim odczuciu jednym z najważniejszych pojęć w psychologii. Najkrócej można ją zdefiniować jako stan psychiczny, w którym jednostka zdaje sobie sprawę z istnienia samej siebie i własnych stanów wewnętrznych oraz z istnienia otoczenia i zachodzących w nim zjawisk. Świadomość jest więc posiadaniem dostępu do pewnej wiedzy na temat różnych obiektów i zjawisk. W danym momencie posiadamy określoną ilość tej wiedzy, wynikającą w największej mierze z charakterystyki naszej uważności. Oczywistym jest, że nie sposób posiadać w świadomości wszystkiego, co do nas dotarło. Nasz ?aparat? psychiczny nie ma możliwości utrzymania tak dużej ilości informacji w uwadze, dlatego na bieżąco zbędne informacje są usuwane bądź przesuwane do pamięci. W danej chwili możemy zatem korzystać z określonej ilości informacji na ważny dla nas temat. Jednym z najważniejszych zadań w procesie rozwoju osobowości ale także każdej psychoterapii jest poszerzanie świadomości, a więc zwiększanie dostępu do wiedzy. Może to oznaczać powiększanie wiedzy o własnym stanie psychicznym, o własnych potrzebach, motywach działania, ale także o uwarunkowaniach świata zewnętrznego. Rozwijając świadomość jesteśmy w stanie zwiększać zasób informacji dostępny nam ?tu i teraz?.

Większy wybór

Po co nam poszerzanie świadomości? Większa świadomość może przynieść wiele ważnych korzyści. Mając więcej informacji mamy lepsze możliwości podejmowania decyzji, a następnie działania. Pełniejsza informacja, lepsze rozeznanie dają nam silniejsze oparcie w rzeczywistości takiej, jaką ona jest naprawdę. Jesteśmy wtedy z nią w lepszym kontakcie i dzięki temu możemy swoje decyzje oprzeć na solidniejszych podstawach. Dotyczy to zarówno wiedzy o nas samych, własnych potrzebach, uczuciach i myślach, ale także i wiedzy o świecie zewnętrznym. Dla przykładu, kupując mieszkanie zazwyczaj zwracamy uwagę na bardzo istotne parametry takie jak: metraż, lokalizacja, dojazd, piętro, standard wykończenia. Czy to jednak wystarczy? Być może tak ale może warto zwrócić także uwagę (wprowadzić do świadomości) takie elementy jak ekspozycja względem stron świata (przekłada się to na ilość światła, jakie będziemy mieć w mieszkaniu), plany zagospodarowania przestrzeni (być może unikniemy budowy hipermarketu pod oknem) czy lokalizację najbliższej szkoły (jeśli mamy lub planujemy dzieci). Oczywiście nie warto popadać w skrajność polegającą na nieustannym tworzeniu przeróżnych scenariuszy tego, co może mięć miejsce w bliższej lub dalszej przyszłości. Życie jest w znacznej mierze trudne do przewidzenia. Jednak często spojrzenie głębiej i szerzej, w większym ujęciu, może okazać się zbawienne, tak jak w przykładzie z początku tego posta. I pewnie jak zazwyczaj ? warto we wszystkim odnaleźć złoty środek i zachować zdrowy umiar.

photo credit: shankargallery

Ostatnio znajoma osoba poprosiła mnie o podanie kilku tytułów książek, które pomogłyby jej rozeznać się trochę w dziedzinie psychologii. Wymieniłem kilka tytułów, które moim zdaniem pozwolą wyrobić sobie wstępną orientację w temacie. Pomyślałem również, że może warto podzielić się tutaj pozycjami, które w moim rozumieniu stanowią swego rodzaju fundament wiedzy psychologicznej. Lista ta obejmie pozycje bardzo różne ? od bardzo przystępnych, wręcz popularno-naukowych aż do dosyć trudnych ale wartych poznania, podręczników akademickich.

J. Kozielecki ? ?Koncepcje psychologiczne człowieka?

Znakomita pozycja na pierwszy kontakt ze światem psychologii. Krótki i przystępny opis rozwoju poglądów na psychiczną naturę człowieka. Dzięki książce tej można nabrać wstępnej orientacji w dziedzinie psychologii i stworzyć sobie ramy myślenia psychologicznego.

Red. Strelau, Doliński ? ?Psychologia ? podręcznik akademicki?

Potężne kompendium wiedzy psychologicznej w najnowszym dwutomowym wydaniu. Pozycja o bardzo szerokim spektrum zagadnień obejmująca w zasadzie wszystkie działy psychologii.

Hall, Lindzey, Campbell ? ?Teorie osobowości?

Solidne i wszechstronne ujęcie najważniejszych koncepcji ludzkiej osobowości. Osobowość jako pojęcie jest jednym z najważniejszych w psychologii.

Aronson, Akert, Wilson ? ?Psychologia społeczna?

Znakomicie napisana pozycja o niezwykle istotnym nawet dla człowieka nie związanego z psychologią, obszarze psychologii społecznej. Przegląd najważniejszych ustaleń i doniesień o zachowaniu człowieka w sytuacjach społecznych. Pozwoli lepiej zrozumieć wiele zasad i mechanizmów zachowań w codziennych sytuacjach życiowych.

Seligman, Rosenhan, Walker ? ?Psychopatologia?

Przystępnie napisany przegląd zaburzeń psychicznych, podzielonych zgodnie z amerykańską klasyfikacją DSM. Stanowi znakomite kompendium wiedzy o zaburzeniach psychicznych, ich charakterze, pochodzeniu i formach terapii.

Vasta, Haith, Miller ? ?Psychologia dziecka?

Nowoczesny i ciekawie napisany podręcznik stanowiący kompendium wiedzy o psychicznym rozwoju człowieka od narodzin aż do późnej starości. Przedstawia charakterystykę funkcjonowania psychicznego człowieka na różnych etapach jego życia.

S. M. Johnson ? ?Style charakteru?

Trudna ale bardzo ważna książka traktująca o zasadach kształtowania się charakteru człowieka, w pierwszych latach życia. Wskazuje na kluczowe dla kształtowania zdrowego charakteru momenty życia wraz z prawidłowymi i możliwymi nieprawidłowymi sytuacjami i zachowaniami rodziców i dziecka. Obszernie omawia także sposoby terapii poszczególnych typów charakterów.

G., M. Corey ? ?Mamy wybór?

Jedna z najważniejszych książek, z jakimi miałem kontakt. Jest to ponownie pozycja przeznaczona dla każdego odbiorcy, nie tylko osób zajmujących się psychologią. Dokonuje przeglądu najważniejszych sfer życia człowieka wraz z prezentacją zdrowych i służących zdrowiu psychicznemu zachowań. Pozawala kształtować własną osobowość, własne życie w sposób harmonijny i zrównoważony. Gorąco polecam.

Kilka ostatnich spotkań z klientami wywołało we mnie refleksję, którą można by zawrzeć w pytaniu: dlaczego niektórzy przychodzą tak późno po pomoc? Zagmatwana sytuacja życiowa, różnego typu problemy, a przede wszystkim bogaty repertuar zachowań powodujących przeciążenie organizmu to typowy obraz osoby i jej świata u progu gabinetu. Czy nie można inaczej?

Iść czy nie iść?

Problem pierwszej wizyty i okoliczności skłaniających do niej, opisywałem już kilka miesięcy temu w tym temacie. Tej zazwyczaj nie łatwej decyzji towarzyszy wiele przemyśleń, często obaw i czasem silna wewnętrzna walka. Kiedy osoba pojawi już się w gabinecie, kolejnym ważnym tematem staje się jej gotowość do zmiany. Często topnieje ona w obliczu rysującej się na horyzoncie konieczności dokonania pewnej pracy, większej samodyscypliny i niezbędnej konsekwencji postępowania. Oczywiście można powiedzieć wtedy, że owszem ? najwyraźniej osoba nie jest jeszcze gotowa do zmiany. Być może problem nie jest jeszcze aż tak dotkliwy dla osoby, może doświadcza ona dopiero pierwszych umiarkowanych dolegliwości? Ale? ale czy nie szkoda tego mementu? Czy nie lepiej może uporać się z mniejszym problemem, niż trochę później ze znacznie większym?

Idzie nowe?

Wspominałem o osobach, które pojawiły się w ostatnim czasie w moim gabinecie. Są to osoby bardzo młode, w wieku lat dwudziestu kilku. Doświadczają stanu, nazwałbym go ? lekkiego zmieszania, pogubienia. Odczuwają różne sprzeczne impulsy, zarówno skłaniające do działania, jak i powstrzymujące przed nim. Czasem są to naturalne obawy przed ważnymi decyzjami, czasem odzywają się nieco głębsze lęki a czasem wyczuć można rysy struktury charakteru, który nie zawsze ułatwia życie. Muszę przyznać, że imponuje mi większa łatwość młodych ludzi jeżeli chodzi o sięganie po pomoc psychologiczną. Być może ich rozumienie tego zawodu nie jest tak zabarwione negatywnie, tak jak ma to miejsce często chociażby u ich rodziców. Być może ich świadomość na temat rzeczywistych możliwości oferowanych przez psychologów i zasad ich pracy jest większa i bliższa rzeczywistości. W każdym razie pojawiają się ? i dobrze. Mam wrażenie, że często jest to dobry czas na zajęcie się sobą. Rozejrzenie się po sobie i swoim świecie, obiektywniejszy ogląd własnej sytuacji, przegląd przyjętych przekonań dokonany wspólnie z psychologiem daje szansę na łagodne uporanie się z ewentualnymi ograniczeniami i rozbrojenie chociażby nietrafnych schematów poznawczych. Pozwoli to być może także zapobiec nabudowaniu na obecnych fundamentach osobowości nowych pięter w niekorzystny sposób. Użyłbym tutaj metafory rodem z placu budowy, ilustrującej moment oglądu i rewizji pierwszych wykonanych prac w celu ewentualnej korekty i dalszej bezpiecznej konstrukcji.

Warto być może poświęcić kilka spotkań na powiększenie świadomości - gdzie, w jakim miejscu jestem, co i dlaczego teraz robię. Jest szansa, że dalsza praca nad sobą i w konsekwencji dalsze zmagania z codziennością będą bezpieczniejsze i spokojniejsze.

Pojawił się ostatnio w telewizji kolejny show, tym razem pt. ?Mam talent?. Biorą w nim udział osoby, które sądzą, że posiadają określone umiejętności bądź też chcą zademonstrować coś szerszej publiczności. Jury złożone ze znanych w showbiznesie postaci decyduje o tym, która z osób rzeczywiście ma coś ciekawego do pokazania, a która nie. Do udziału w programie zgłaszają się setki jeśli nie tysiące uczestników. Do dalszej rozgrywki kwalifikowanych jest kilkadziesiąt osób. Zdecydowana większość usłyszy:

Jestem na nie!

Jeśli takie zdanie padnie z ust przynajmniej dwóch jurorów, osoba odpada z dalszej zabawy. Jest to jednocześnie pewna forma oceny tego co uczestnik zaprezentował. Bardzo często jurorzy w różny sposób uzasadniają lub ubarwiają swoją decyzję, posiłkując się często kąśliwymi uwagami.

O co chodzi?

Dlaczego piszę tutaj o tym programie? Co ma on wspólnego z psychologią? Otóż obserwuję zawsze z dużą uwagą moment wydawania werdyktu przez jury, a dokładniej - sposób jego przyjęcia i reakcje uczestników. Jeśli werdykt jest pozytywny i osoba dostaje szansę dalszego udziału w programie reakcją jest najczęściej ogromna radość i ekscytacja. W zależności od temperamentu osoby radość ta, może być przejawiana nawet w bardzo żywiołowy sposób. Oczywistym jest, że moment taki wyzwoli u uczestnika wiele pozytywnych emocji i wprowadzi go w euforyczny nastrój. On i jego wysiłek został pozytywnie oceniony i doceniony. To buduje.

Nie, dziękujemy

Co się jednak dzieje, kiedy osoba usłyszy takie właśnie słowa? Często okraszone jeszcze uwagami członków jury? Jakże często widać dotkliwe rozczarowanie i smutek na twarzach uczestników. Wiele osób próbuje ukryć te uczucia, maskując je przyklejonym uśmiechem. Przez chwilę być może uda się nie pozwolić im zaistnieć. Przez chwilę wystarczającą do zejścia ze sceny. Ale co jest dalej? Co czuje taka osoba? Jak wpłynie ta sytuacja na jej psychikę? Czy poradzi sobie z bolesnym czasem zderzeniem z zastaną rzeczywistością? Jak wpłynie ta sytuacja np. na samoocenę i świadomość siebie takiej osoby?

Takie właśnie pytania cisną się do mojej głowy kiedy mam okazję oglądać ten program. Bez wątpienia skutki negatywnej oceny bardzo zależeć będą od dwóch czynników: szeroko rozumianej sytuacji psychicznej danej osoby oraz motywacji dla jakiej podjęła ona próbę udziału w programie. Osoby o silnej psychice o wiele łatwiej pogodzą się z tego rodzaju porażką i bardzo możliwe, że nie spowoduje to u nich żadnych szkód. Co jednak stanie się z kimś, kto ma słabszą konstrukcję psychiczną? Podobnie ma się sprawa w przypadku motywacji. Jeśli osoba traktuje udział w programie jako dobrą zabawę, ma do całości zdrowy dystans, to zabawa wydaje się niegroźna. Co jednak jeśli ktoś wiąże z programem i swoim talentem ogromne nadzieje i traktuje to jako ważny sprawdzian siebie? Niebezpieczeństwa czają się niestety za drzwiami wyjściowymi ze sceny.

Coś jednak wygrałem

Chciałbym, aby w takiej sytuacji osoba była zdolna do autentycznej refleksji na swój temat. Czego dowiedziałem się o sobie? Jak ważna jest dla mnie ocena jaką uzyskałem? Co to dla mnie naprawdę oznacza? Co zamierzam zrobić dalej? Jak zmieni się mój sposób rozumienia siebie i świata? Co z tego wszystkiego wynika dla mnie? Jak zmienia mnie to jako człowieka?

Od jakiegoś czasu segreguję w moim gospodarstwie domowym śmieci. Czynność ta, wydaje się dość prozaiczna i przyziemna, ma jednak wiadomy globalny sens. Przyznam, że nie przyszło mi łatwo wprowadzenie tej zasady w życie, a i nastąpiło to w sumie dopiero dosyć niedawno. Jaki ma jednak związek to pożyteczne działanie z rozwojem osobistym? Ano znalazłem kilka analogii?

Rosnąca świadomość

Zaczęło się od mojej rosnącej świadomości o znaczeniu tego co się dzieje z tonami naszych śmieci i ich wpływie na nasze środowisko. Segregacja i wtórne wykorzystanie dają szansę na znaczące zmniejszenie obciążeń środowiska oraz wymierne oszczędności finansowe. Świadomość ta wytworzyła pewien niepokój we mnie, w postaci myślenia: ja także chciałbym przychylić się do takiej postawy. Poczułem nawet coś w rodzaju winy, że inni potrafią się na to zdecydować a ja nie. Ponieważ słowo ?wina? uważam za szkodliwe i zawsze zamiast niego używam słowa ?odpowiedzialność, zrozumiałem, że w ten sposób chcę się odpowiedzialnie przyczynić do poprawy stanu naszego środowiska.

Chyba podobnie wygląda to w przypadku rozwoju osobistego: pojawia się świadomość czegoś na własny temat a wraz z nią ten swoisty rodzaj niepokoju. Jeśli niepokój ten potrafi być twórczy, otworzy się przed nami droga do czegoś nowego dla nas samych.

Warunki

Uważam, że zasadnicze znaczenie dla rozpoczęcia segregacji śmieci w moim domu miało pojawienie się odpowiednich pojemników w śmietniku na moim osiedlu. Zostały w ten sposób wytworzone sprzyjające warunki na to, aby ziarno w postaci mojej myśli o segregacji mogło wzrosnąć. Byłoby mi niewspółmiernie ciężej wywozić gdzieś śmieci tam, gdzie takie pojemniki się znajdują. Mając je pod moim blokiem zrozumiałem, że jest to jak podanie dłoni.

W rozwoju osobistym takimi warunkami do zmiany mogą być: przeczytana w książce fraza, usłyszany fragment czyjejś wypowiedzi na zbliżony temat, spotkana przypadkowo (?) osoba. Czasem sytuacja życiowa może nas skonfrontować z właściwymi warunkami, które stworzą odpowiedni grunt do dokonania pierwszego kroku w kierunku zmiany. A skoro jesteśmy przy pierwszym kroku to?

Lepszy mały krok niż żaden

Przyznam się, że nie od razu segregowałem oddzielnie każdy typ śmieci. Rozpocząłem od osobnej reklamówki tylko na papier i makulaturę. Pozostałe rodzaje szły razem. Później założyłem kolejną reklamówkę na szkło. Ostatnią, założoną niedawno jest siatka na plastiki. W ten sposób te trzy rodzaje zbieram osobno, plus ogólny śmietnik na wszelkie inne odpadki. Takie stopniowe podejście okazało się dla mnie łatwiejsze niż radykalna zmiana w postaci czterech nowych pojemników.

W naszym rozwoju często może to wyglądać podobnie. Nie zawsze łatwo zdecydować się na radykalną zmianę na wszystkich frontach, o których myślimy. Czasem łatwiej rozpocząć od małej zmiany, w jednym obszarze. Można się w tedy ze zmianą oswoić, łagodniej ją w siebie zintegrować i przygotować do ewentualnej następnej.

Chrońmy nasze środowisko. To nasz dom. To my.

W języku polskim istnieją dwa określenia oznaczające osobę, która korzysta z pomocy psychologa, bądź psychoterapeuty: pacjent i klient. Czy jest między nimi jakaś różnica znaczeniowa, czy też można ich używać zamiennie?

Pacjent

Właściwie to właśnie określenie jest chyba bardziej tradycyjne i częściej spotykane. Psycholog to w pewnym sensie lekarz, ?lekarz dusz?, a do lekarza przychodzą przecież pacjenci. Jednak dla wielu psychologów ta konotacja jest raczej niedogodnością. Słowo pacjent kojarzy się z osobą chorą a wielu psychologów i psychoterapeutów (i prawdopodobnie samych pacjentów) nie uważa ich za osoby znajdujące się w stanie chorobowym. Owszem, w warunkach szpitalnych bądź poradni zdrowia, słowo pacjent jest jak najbardziej na miejscu. Najczęściej trafiają lub przebywają tam osoby w poważniejszym stanie, często będącym chorobą psychiczną. Jednak w gabinetach psychologów i psychoterapeutów bardzo często pojawiają się przecież osoby o umiarkowanych dolegliwościach lub zupełnie zdrowe, przeżywające okresowe trudności lub po prostu chcące poprawić coś w swoim funkcjonowaniu.

Klient

Z powyższych powodów pojawiło się zatem drugie określenie ? klient. Wywodzi się ono z podejścia do terapii, które zaproponował jeden z przedstawicieli nurtu humanistycznego w psychologii Carl Rogers. Stworzył on własny system terapeutyczny zwany psychoterapią zorientowaną na osobę. Ulokował on przychodzącego po pomoc człowieka w absolutnym centrum uwagi terapeuty i zaproponował szereg niedyrektywnych (czyli bardzo naturalnych, łagodnych, nie kierujących) zasad pracy terapeutycznej. To właśnie Rogers sformułował tzw. triadę terapeutyczną, czyli trzy najważniejsze zasady, które powinien stosować terapeuta. Są to: bezwarunkowa akceptacja klienta i jego świata, empatia i autentyczność. I właśnie Rogers zaproponował, aby nie nazywać wszystkich przychodzących po pomoc osób pacjentami lecz użył słowa ? klient. Miało to słowo zapobiec wspomnianym wcześniej negatywnym skojarzeniom z chorobą i byciem chorym. Podejście to sprawdza się dobrze i pozwala oderwać się od tej lekarskiej asymetrii wynikającej z tradycji traktowania lekarza jako ?naprawiającego? chorego pacjenta. Niestety w języku polskim słowo ?klient? ma z kolei inne niekorzystne skojarzenia. Przede wszystkim kojarzy się mocno komercyjnie z czynnościami handlowymi. Klient to ktoś, kto coś kupuje, nabywca. Klient to także często proszący o coś, właściwie blisko już wtedy jest do słowa ?petent?, a ono ma wyłącznie niekorzystne odniesienia, wynikające z naszych polskich doświadczeń z minionego systemu.

Jak zatem?

Osobiście skłaniam się bardziej ku słowu klient. Być może określenie to przesuwające akcent z choroby na bardziej nie kliniczny stan w jakim znajduje się osoba, odpowiada mojemu podejściu, które z reguły koncentruje się na poszukiwaniu zasobów mogących wspomóc powrót do lepszego funkcjonowania. Mam nadzieję, że z czasem słowo klient, częściej funkcjonujące w świecie psychoterapii i pomocy psychologicznej stanie się bardziej powszechne i osłabi swoje komercyjne skojarzenia.